Trong bối cảnh đổi mới sáng tạo, phát triển công nghệ và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (“Luật SHTT Sửa Đổi 2025”) đã được Quốc Hội thông qua nhằm xử lý những vướng mắc phát sinh trong quá trình thi hành Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11 ngày 29/11/2005 được sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019 và 2022 (“Luật SHTT Hiện Hành”). Đợt sửa đổi này được xem là câu trả lời chiến lược của Việt Nam trước Cách mạng Công nghiệp 4.0, nhằm hiện đại hóa khung pháp lý cho nền kinh tế số. Vì những thay đổi này tác động trực tiếp đến cách thức bảo hộ và thương mại hóa tài sản trí tuệ trong kỷ nguyên số, việc nắm vững “luật chơi” mới không còn là lựa chọn mà là một tất yếu chiến lược đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Các Nội dung chính
- Mở rộng phạm vi bảo hộ kiểu dáng công nghiệp: Luật mở rộng phạm vi bảo hộ cho “kiểu dáng riêng phần” và các “sản phẩm phi vật lý”, giúp đồng bộ hóa khung pháp lý với các yêu cầu của kỷ nguyên số.
- Luật hóa vấn đề Sở hữu Trí tuệ (“SHTT”) gắn với trí tuệ nhân tạo: Lần đầu tiên ghi nhận ở cấp luật việc phát sinh quyền SHTT đối với các đối tượng được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo.
- Sử dụng văn bản và dữ liệu đã công bố cho nghiên cứu và hoạt động công nghệ: Luật cho phép khai thác văn bản, dữ liệu đã công bố hợp pháp để nghiên cứu khoa học và huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo với điều kiện không gây “phương hại bất hợp lý” cho chủ sở hữu.
- Khả năng xung đột với pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân: Doanh nghiệp có thể đối mặt rủi ro vi phạm pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân khi huấn luyện trí tuệ nhân tạo nếu không đáp ứng các yêu cầu về sự đồng ý của chủ thể dữ liệu.
- Rút ngắn thời hạn thẩm định và bổ sung cơ chế thẩm định nhanh: Điều chỉnh giảm thời gian thẩm định nội dung cho các đối tượng sở hữu công nghiệp, đồng thời, bổ sung cơ chế thẩm định nhanh theo yêu cầu của người nộp đơn để đẩy nhanh tiến độ xác lập quyền.
Mở Rộng Phạm Vi Bảo Hộ Kiểu Dáng Công Nghiệp
Điều 1.1.(b) Luật SHTT Sửa Đổi 2025 sửa đổi, bổ sung Khoản 13 của Điều 4 Luật SHTT Hiện Hành theo hướng mở rộng khái niệm kiểu dáng công nghiệp theo hai (2) hướng đáng chú ý:
Thứ nhất, đối tượng được bảo hộ không chỉ bao gồm kiểu dáng của toàn bộ sản phẩm mà còn bao gồm kiểu dáng của một phần sản phẩm (“kiểu dáng riêng phần”), thay vì chỉ giới hạn ở toàn bộ sản phẩm hoặc các bộ phận dùng để lắp ráp thành sản phẩm phức hợp theo quy định hiện hành. Việc bảo hộ “kiểu dáng riêng phần” đặc biệt quan trọng với ngành công nghiệp ô tô và điện tử, nơi một chi tiết nhỏ có thể là tài sản nhận diện cốt lõi.
Thứ hai, Luật SHTT Sửa Đổi 2025 mở rộng phạm vi bảo hộ đối với kiểu dáng của sản phẩm phi vật lý, thay vì chỉ áp dụng đối với sản phẩm vật lý như quy định hiện hành. Có thể hiểu các sản phẩm phi vật lý bao gồm giao diện đồ họa người dùng, biểu tượng, hoạt ảnh và hiệu ứng chuyển động và hình dáng của một số tài sản số theo pháp luật chuyên ngành, v.v… Đây là những đối tượng ngày càng phổ biến trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của công nghệ số.
Sửa đổi này giúp pháp luật Việt Nam tiệm cận hơn với xu hướng bảo hộ kiểu dáng công nghiệp tại nhiều quốc gia và khu vực như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Liên minh châu Âu và Singapore, đồng thời khắc phục những hạn chế của pháp luật hiện hành trong việc bảo vệ thành quả sáng tạo và nâng cao sức hấp dẫn của môi trường đầu tư công nghệ tại Việt Nam.
Luật Hóa Vấn Đề SHTT Gắn Với Trí Tuệ Nhân Tạo
Một điểm mới đáng chú ý của Luật SHTT Sửa Đổi 2025 là việc lần đầu tiên ghi nhận ở cấp luật vấn đề phát sinh và xác lập quyền SHTT đối với đối tượng được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo.
Cụ thể, Điều 1.2 Luật SHTT Sửa Đổi 2025 đã bổ sung Khoản 5 vào Điều 6 Luật SHTT Hiện Hành, theo đó giao Chính Phủ quy định chi tiết việc phát sinh và xác lập quyền SHTT trong trường hợp đối tượng quyền SHTT được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo.
Luật SHTT Sửa Đổi 2025 không ghi nhận trí tuệ nhân tạo là chủ thể quyền SHTT, đồng thời cũng không quy định cụ thể việc bảo hộ đối với các đối tượng được tạo ra hoàn toàn bởi hệ thống trí tuệ nhân tạo. Theo Luật SHTT Hiện Hành, quyền SHTT chỉ có thể phát sinh và được xác lập gắn với tổ chức, cá nhân. Trong trường hợp các đối tượng được tạo ra với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo, Luật SHTT Sửa Đổi 2025 lựa chọn cách tiếp cận thận trọng khi không đặt ra tiêu chí cụ thể để xác định mức độ đóng góp sáng tạo của con người, mà giao Chính Phủ quy định chi tiết trong các văn bản hướng dẫn. Hệ quả là, cách tiếp cận này có thể làm phát sinh các tranh chấp trong thực tiễn, đặc biệt là trong việc xác định vai trò sáng tạo quyết định của con người đối với các tác phẩm được tạo ra trong môi trường lai giữa con người và trí tuệ nhân tạo. Doanh nghiệp được khuyến nghị nên duy trì một “nhật ký kiểm soát” về các câu lệnh và các bước tinh chỉnh để tránh rủi ro các tác phẩm này bị rơi vào miền công cộng.
Sử Dụng Văn Bản và Dữ Liệu Đã Công Bố Cho Nghiên Cứu và Hoạt Động Công Nghệ
Điều 1.3 Luật SHTT Sửa Đổi 2025 bổ sung Khoản 5 vào Điều 7 Luật SHTT Hiện Hành, cho phép tổ chức, cá nhân sử dụng văn bản và dữ liệu về đối tượng quyền SHTT đã được công bố hợp pháp và công chúng được phép tiếp cận nhằm phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học, thử nghiệm và huấn luyện trí tuệ nhân tạo, với điều kiện việc sử dụng này không gây phương hại bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền.
Quy định này đánh dấu lần đầu tiên pháp luật về SHTT ghi nhận ở cấp luật việc sử dụng văn bản và dữ liệu đã công bố cho các hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển công nghệ, bao gồm huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, khái niệm “không gây phương hại bất hợp lý” hiện chưa được làm rõ ở cấp luật, trong khi các hướng dẫn cụ thể vẫn đang chờ được ban hành.
Khi các ứng dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh mang tính thương mại có thể tạo ra sản phẩm đầu ra cạnh tranh trực tiếp với tác phẩm gốc, việc xác định thế nào là “phương hại bất hợp lý” sẽ đóng vai trò then chốt và nhiều khả năng phụ thuộc vào hướng dẫn dưới luật cũng như thực tiễn giải quyết tranh chấp. Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu cần theo dõi chặt chẽ các quy định hướng dẫn dưới luật, đồng thời thận trọng trong việc thiết kế và triển khai các hoạt động khai thác dữ liệu, nhằm hạn chế rủi ro xung đột với quyền SHTT của bên thứ ba.
Khả Năng Xung Đột Với Pháp Luật về Bảo Vệ Dữ Liệu Cá Nhân
Mặc dù Luật SHTT Sửa Đổi 2025 cho phép sử dụng văn bản và dữ liệu đã được công bố hợp pháp để phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo, việc sử dụng này cũng có thể liên quan đến các quy định theo pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 ngày 26/6/2025 (hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/2026) (“Luật Bảo Vệ Dữ Liệu Cá Nhân”), việc xử lý dữ liệu cá nhân về nguyên tắc phải dựa trên sự đồng ý của chủ thể dữ liệu, trừ một số trường hợp ngoại lệ được quy định cụ thể (Điều 19).
Đáng chú ý, các trường hợp xử lý dữ liệu không cần sự đồng ý theo Luật Bảo Vệ Dữ Liệu Cá Nhân hiện không bao gồm ngoại lệ cho mục đích “nghiên cứu khoa học”, “phát triển công nghệ”, hay “huấn luyện trí tuệ nhân tạo”. Trong thực tiễn, các tập dữ liệu dùng để huấn luyện trí tuệ nhân tạo thường đồng thời chứa các đối tượng được bảo hộ quyền SHTT và dữ liệu cá nhân. Điều này có thể dẫn đến tình huống doanh nghiệp tuân thủ các quy định của Luật SHTT Sửa Đổi 2025 nhưng vẫn đối mặt với rủi ro vi phạm quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, nếu việc xử lý dữ liệu cá nhân không đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về sự đồng ý và điều kiện xử lý theo quy định pháp luật có liên quan.
Rút Ngắn Thời Hạn Thẩm Định và Bổ Sung Cơ Chế Thẩm Định Nhanh
Luật SHTT Sửa Đổi 2025 đã sửa đổi, bổ sung Điều 119 Luật SHTT Hiện Hành nhằm đẩy nhanh quá trình xác lập quyền sở hữu công nghiệp. Những thay đổi này được thiết kế để khắc phục tình trạng chậm trễ trong thực tiễn, giúp doanh nghiệp thương mại hóa sản phẩm và bảo vệ lợi thế cạnh tranh hiệu quả hơn. Đặc biệt, lần đầu tiên pháp luật SHTT Việt Nam ghi nhận cơ chế thẩm định nội dung nhanh theo yêu cầu của người nộp đơn đối với sáng chế và nhãn hiệu.
Bảng so sánh thời hạn thẩm định nội dung
| Đối tượng | Thời hạn thẩm định theo Luật SHTT Hiện Hành | Thời hạn thẩm định theo Luật SHTT Sửa Đổi 2025 | Thời hạn thẩm định theo Cơ chế thẩm định nhanh |
| Sáng chế | 18 tháng | 12 tháng | 03 tháng |
| Nhãn hiệu | 09 tháng | 05 tháng | 03 tháng |
| Kiểu dáng công nghiệp | 07 tháng | 05 tháng | Không áp dụng |
| Chỉ dẫn địa lý | 06 tháng | 05 tháng | Không áp dụng |
Lưu ý đối với Cơ chế thẩm định nhanh
Điều kiện áp dụng: Chỉ áp dụng trong các trường hợp cụ thể do Chính phủ quy định và theo yêu cầu của người nộp đơn.
Thời điểm bắt đầu tính:
- Đối với Sáng chế: Tính từ ngày công bố đơn (nếu yêu cầu thẩm định nộp trước công bố) hoặc ngày Cục SHTT nhận được yêu cầu (nếu nộp sau công bố);
- Đối với Nhãn hiệu: Tính từ ngày công bố đơn.
Do đó, doanh nghiệp cần theo dõi sát các quy định hướng dẫn của Chính Phủ để biết các trường hợp cụ thể nào được áp dụng cơ chế thẩm định nhanh. Đây sẽ được xem là “làn ưu tiên” cực kỳ giá trị cho các sản phẩm công nghệ có vòng đời ngắn.
Kết Luận
Luật SHTT Sửa Đổi 2025, có hiệu lực từ ngày 01 tháng 04 năm 2026, phản ánh nỗ lực mang tính định hướng tương lai nhằm hài hòa với các xu hướng toàn cầu. Trong thời gian tới, các văn bản hướng dẫn dưới luật được kỳ vọng sẽ đóng vai trò then chốt trong việc làm rõ phạm vi và cách thức áp dụng một số quy định mới, đặc biệt là những nội dung liên quan đến trí tuệ nhân tạo và khai thác dữ liệu.
